Uwaga: przeglądasz tę stronę na urządzeniu o niewielkim ekranie (szerokość < 640px). Niektóre zamieszczone w artykule ilustracje i animacje mogą stać się nieczytelne po dopasowaniu ich do rozdzielczości tego ekranu.

Yestok.pl

Jerzy Moruś

© Wszystkie prawa zastrzeżone. Wykorzystanie całości serwisu lub jego fragmentów bez pisemnej zgody autora zabronione.

Tworzenie wykresów w programie Writer



Opracowanie powstało w oparciu o wersję programu istniejącą w trakcie jego pisania, Libre Office: 4.1.4, Apache OpenOffice: 4.0.1.


W dokumentach i opracowaniach pisanych przy pomocy edytora Writer można umieszczać wykresy obrazujące zebrane dane. Typy i warianty wykresów, przypisane im otoczenie, rodzaj i sposób gromadzenia danych, omówiłem w opracowaniu poświęconym ogólnym zasadom budowania wykresów (zobacz „Wykresy w dokumentach i opracowaniach”). W tym opracowaniu chcę pokazać jak utworzyć wykres i jak nim zarządzać w środowisku programu Writer. Istnieją dwa sposoby utworzenia wykresu.



Pierwszy wykorzystuje fakt, że w opracowaniu znajduje się tabela, która będzie podstawą utworzenia wykresu. Sam wykres umieścić można w dowolnym miejscu opracowania. Można więc sobie wyobrazić opracowanie, które w treści zawierać będzie wykresy, natomiast zestawienia tabelaryczne, dokumentujące zebrane dane, stanowić będą załączniki, zamieszczone dopiero na końcu. Na podstawie danych zawartych w jednej tabeli można utworzyć wiele różnych wykresów. Zmiany wartości danych dokonywane w tabeli będą się przenosiły na wygląd wykresów utworzonych na podstawie tej tabeli. Ta metoda tworzenia wykresu wykorzystana jest także w programie Calc.

Sposób drugi polega na wykorzystaniu wewnętrznej tabeli danych programu Writer. Ta wewnętrzna tabela tworzona jest na potrzeby konkretnego wykresu i nie da się przenieść do treści dokumentu. Aby utworzyć inny wykres na podstawie takich samych danych, należy go utworzyć z nową własną tabelą. Zmiany wartości wpisanych do tabeli wewnętrznej, przenoszą się na wygląd wykresu związanego z tą tabelą. Jeśli okazałoby się, że taką tabelę należy jednak zamieścić w treści dokumentu, to trzeba ją w dokumencie utworzyć i wypełnić danymi. Wykres nadal bazowałby na tabeli wewnętrznej, więc aby to zmienić, należałoby wykres usunąć i utworzyć go ponownie, zgodnie z procedurą obowiązującą w pierwszej metodzie.

Aby wstawić do dokumentu wykres, należy wywołać sekwencję poleceń: „Wstaw – Obiekt – Wykres...”. Polecenie to wybierze sposób tworzenia wykresu zależny od położenia kursora tekstowego. Jeśli kursor tekstowy znajduje się wewnątrz tabelki, zaznaczono fragment tabeli lub ją całą – zostanie wybrany pierwszy sposób tworzenia wykresu. Postępowanie w tym zakresie opisane jest dalej. Jeśli kursor znajdował się poza tabelą, to w miejscu, w którym znajdował się kursor tekstowy, zostanie umieszczony wykres kolumnowy, skonstruowany na podstawie przykładowych, wbudowanych do edytora, danych. Niezależnie od sposobu tworzenia wykresu, zostanie on umieszczony w charakterystycznej szarej ramce i jednocześnie zmianie ulegnie pasek menu programu, a także zmieni się główny oraz pojawi się nowy pasek narzędzi.

Ekran monitora z Writerem wersji Apache OpenOffice przyjmie postać przedstawioną na rys. 1.

Menu i paski narzędzi tworzenia wykresu w programie Writer - Apache OpenOffice.
Rys. 1: Menu i paski narzędziowe po wywołaniu polecenia „Wykres”. Apache OpenOffice.

Widok ekranu Writera dla LibreOffice pokazany jest na rys. 2.

Menu i paski narzędzi tworzenia wykresu w programie Writer - LibreOffice.
Rys. 2: Menu i paski narzędziowe po wywołaniu polecenia „Wykres”.

Przyglądając się obu ilustracjom łatwo zauważyć, że są one funkcjonalnie identyczne. Różnią się przedstawionymi ikonkami. Jedną z ikon na obu ilustracjach otoczyłem czerwonym okręgiem. Ta ikona, znajdująca się na nowym pasku narzędziowym, to „Dane wykresu” i cechą charakterystyczną dla niej jest to, że jest ikoną aktywną tylko wówczas, gdy wykres został utworzony drugim sposobem. Ikona ta udostępnia mechanizm zarządzania wewnętrzną tabelą danych. Omówię teraz jak jej działanie wpływa na zarządzanie danymi. Kliknięcie ikony spowoduje otwarcie nowego okna o nazwie „Tabela danych”, które przedstawiam na rys. 3.

Okno zarządzania danymi w wewnętrznej tabeli danych.
Rys. 3: Okno „Tabela danych” w programie Writer.

Okno to pozwala na utworzenie lub zmodyfikowanie danych, na podstawie jakich powstał wykres. Okno przedstawia serie danych zorganizowane zgodnie z typem wykresu, nazywając je początkowo nazwą kolumny. Wszystkie wpisy można zastąpić wpisami własnymi. Zarządzanie liczbą kolumn i wierszy oraz ich kolejnością steruje siedem ikonek widocznych w górnej części tego okna.

Pierwsza z ikon pozwala wstawić nowy wiersz. Zostanie on wstawiony poniżej wiersza, w którym aktualnie znajduje się kursor.

Druga ikonka pozwala dodać do wykresu nową serię danych. Seria wstawiana jest jako nowa kolumna lub kolumny (jeśli wymaga tego typ wykresu) na prawo od miejsca, w którym znajduje się kursor.

Trzecia ikona służy wstawieniu kolumny tekstowej, jako kolejnej kolumny kategorii. W swoim opracowaniu na opisanie tego elementu posługuję się nazwą „węzeł”. Węzeł jest miejscem, w którym opisano wartości danych każdej serii związane z tym miejscem. Bez względu na to w jakiej kolumnie znajdował się kursor, kolumna kategorii zostanie utworzona obok już istniejącej kolumny kategorii. Te dopisane kategorie wraz z tą podstawową utworzą przy węźle wykresu podpisy złożone z kilku wierszy. Przykład tego przedstawia rys. 4.

Wpływ dodatkowych kategorii w tabeli wewnętrznej na strukturę podpisu przy osi "X".
Rys. 4: Przykład opisu węzła składającego się z trzech wierszy.

Czwarta ikona pozwala usunąć wiersz, w którym znajduje się kursor.

Piąta ikona usuwa serię danych. Jeśli serię tworzy więcej kolumn, jak np. w wykresach giełdowych albo bąbelkowych (dymkowych), to wszystkie kolumny tworzące tę serię zostaną usunięte. Za pomocą tej ikony można także usunąć dodane, dodatkowe kategorie. Nie można usunąć pierwszej, podstawowej kategorii.

Ikona szósta pozwala przesunąć całą serię danych w prawo. Przesuwać można tylko serie danych a ich przesunięcie zmienia też położenie tej serii na wykresie. Zwróćmy uwagę na to, że nie ma przesunięcia serii w lewo.

Ostatnia, siódma ikona, pozwala przenieść wskazany wiersz o jedną pozycję w dół. Tu także możliwe jest tylko przesuwanie w dół.

W tych dwóch ostatnich operacjach, nierozważne przesunięcie danych „za daleko”, skutkuje koniecznością takiego wykorzystania tych ikon, w stosunku do pozostałych elementów tabeli aby uzyskać pożądaną kolejność. Ostrożność jest tu bardzo wskazana, gdyż działania wykonywane w oknie tej tabeli nie podlegają możliwości cofnięcia wykonanych operacji.

Jeśli wstawianie wykresu realizowane będzie pierwszym sposobem to wywołana zostanie procedura tworzenia wykresu za pomocą kreatora. Procedura ta pozwala utworzyć wykres w czterech krokach. Ikona „Dane wykresu” jest w tym sposobie niedostępna, gdyż wykres nie powstaje na podstawie tabeli wewnętrznej.

Poniższa seria ilustracji pokaże kolejne kroki kreatora. Najpierw na rys. 5. przedstawiam przykład dokumentu zawierającego tekst i zamieszczoną w nim tabelkę.

Przykład dokumentu z wstawioną tabelka danych.
Rys. 5: Tekst dokumentu ze wstawioną tabelką.

Tabelka nie jest zaznaczona, lecz kursor tekstowy znajduje się w komórce o współrzędnych: „Beletrystyka – Marzec” zatem wywołanie polecenia „Wstaw – Obiekt – Wykres...” spowoduje wytworzenie wykresu na podstawie całej tabelki. Na ekranie pojawi się okno pierwszego kroku kreatora wykresów.

Pierwszy krok kreatora wykresów.
Rys. 6: Pierwszy krok kreatora wykresów i wykreowany wykres.

Ten krok pozwala wybrać typ wykresu. Jako typ wykresu został zaproponowany pierwszy na liście typów, wykres kolumnowy i taki wykres ze wszystkimi standardowymi ustawieniami został przedstawiony powyżej okna kreatora. Na ilustracji widać, że jako węzły wykresu zostały przyjęte nazwy miesięcy, natomiast seriami danych zostały kategorie wydawnictw. Serie te zostały objaśnione w legendzie znajdującej się na wykresie na prawo od diagramu. Wykres znajduje się w charakterystycznej ramce sygnalizującej możliwość edytowania wykresu. Menu i paski narzędziowe edytora przyjmują postać pokazaną na rysunkach 1 lub 2 (zależnie od używanego programu). W pierwszym kroku, poza typem można wybrać także wariant wykresu. Pod symbolicznymi rysunkami wariantów znajdują się dalsze opcje zależne od wybranego typu wykresu. Te widoczne na ilustracji, pozwolą przedstawić serie danych jako elementy trójwymiarowe o wybranym kształcie. Na tym etapie i każdym następnym można nacisnąć widoczny przycisk „Utwórz” co spowoduje zaakceptowanie wszystkich domyślnie zastosowanych ustawień. Można też naciskając przycisk „Dalej” przejść do kolejnego kroku. Jeśli naciśnięto przycisk „Utwórz” to powrót do zaniechanych ustawień jest możliwy poprzez polecenia zawarte w menu i pasek narzędziowy.

Okno drugiego kroku kreatora wykresów. Zakres danych.
Rys. 7: Drugi krok kreatora wykresów. Zakres danych.

Krok drugi decyduje o zakresie danych. W polu „Zakres danych” znajduje się wykryty przez oprogramowanie zakres komórek w tabeli. Po nazwie tabeli („Tabela1”) postawiona jest kropka i zakres komórek biorących udział w tworzeniu wykresu. Użytkownik może go zmienić, pamiętając jednak aby w adresach komórek używać wielkich liter, a więc np. „C6” ”, a nie „c6”. Modyfikowane adresy są wyświetlane na czerwonym tle, dopóty dopóki Writer nie uzna, że wpisane dane przedstawiają poprawnie wpisany adres. To tło jest więc jednocześnie weryfikatorem poprawności wpisów.



Kolejne dwie, wykluczające się opcje mówią jak są zorganizowane serie danych. Jeśli wybrana zostanie opcja „Seria danych w wierszach”, węzłami wykresu staną się dla tego wykresu kategorie wydawnictw. Ostatnie dwie opcje mówią czy pierwszy wiersz tabeli i pierwsza kolumna zawierają etykiety opisujące węzły i serie. Jeśli tak, zostaną użyte w opisie wykresu. Nazwy węzłów pojawią się na osi „X” a serie w legendzie. Kolejny krok pozwala zarządzać seriami danych.

Trzeci krok kreatora wykresów. Serie danych.
Rys. 8: Krok trzeci kreatora wykresów. Serie danych.

W tym kroku w polu „Seria danych” pokazane są wszystkie zidentyfikowane serie danych. Seria podświetlona (zaznaczona) pokazuje w polu „Zakresy danych” skąd pobierana jest nazwa serii i skąd dane tej serii. Dane te można modyfikować w polach o nazwach odpowiednio „Zakres dla Nazwa” i „Kategorie”. Sposób wpisywania pokazuje ilustracja. Podczas modyfikowania wpisu w polu, będzie ono zawierało czerwone tło dopóty, dopóki wpis nie będzie prawidłowy, tak jak to opisano powyżej. Dwa przyciski z symbolami trójkątów zamiast opisów służą do zmiany kolejności prezentowanych serii. Przycisk „Usuń” pozwala usunąć serię, która nie powinna znajdować się na wykresie. Usunięta seria może zmienić zapis w polu „Zakres danych” (tego z poprzedniego kroku) w ten sposób, że opis tego zakresu może teraz zawierać odwołanie do dwóch obszarów tabeli tworzących wykres. Na przykład, gdy usunięto serię z kolumny „C”, zapis zakresu danych może wyglądać tak: „Tabela1.A1:B6;Tabela1.D1:D6”. Przycisk „Dodaj” umożliwia dodanie nowej serii danych, przy czym należy wówczas najpierw zmodyfikować „Zakres danych” i zdefiniować wspomniane już zakresy dla nazwy i kategorii.

Ostatni krok to ustalenie dodatkowych elementów wykresu.

Czwarty krok kreatora wykresów. Elementy wykresu.
Rys. 9: Czwarty krok kreatora wykresów. Elementy wykresu.

W tym oknie można ustalić tytuł i podtytuł wykresu. Oba elementy pojawią się w obszarze wykresu, nad diagramem. Można zadecydować czy w ogóle ma występować legenda wykresu, a jeśli tak to w jakiej części obszaru wykresu ma się pojawić. Pola opisu osi „X” „Y” i „Z” pozwalają dodać pomocnicze objaśnienie do wybranej osi. Wpisane tu teksty zostaną umieszczone wzdłuż odpowiedniej osi. Opcje wyświetlania siatki dla każdej osi oddzielnie pozwalają wybrać, jakie linie odniesienia pojawią się na wykresie.

Ten krok kończy działanie kreatora i pozostawia na ekranie utworzony wykres. Od tego momentu zarządzanie wykresem jest niezależne od tego, jakim sposobem został utworzony.

Kliknięcie myszką poza obszarem wykresu zamyka etap jego edytowania. Powraca standardowe menu programu Writer a wykres jest od teraz traktowany jak obiekt graficzny.

Oznaczenie wykresu jako zwykłego obiektu graficznego.
Rys. 10: Obszar wykresu przedstawiony jako obiekt graficzny.

Wykres otoczony jest charakterystycznymi zielonymi znacznikami. Klikając prawym przyciskiem myszki na tak zaznaczonym obiekcie, otworzymy podręczne menu, widoczne na powyższej ilustracji. Można z niego wybrać działania, jakim obiekt zostanie poddany. Kompletny zestaw parametrów znajduje się pod pozycją „Obiekt...”.

Kolejne kliknięcie myszką poza obiektem wyłączy znaczniki i obiekt stanie się częścią dokumentu.

Aby ponownie edytować obiekt, należy kliknąć go myszką jeden raz, przejdzie wówczas do stanu pokazanego na rys. 10. czyli będzie zwykłym obiektem graficznym. Powrót do zarządzania wykresem, a więc możliwości edytowania wykresu, realizuje dwukrotne kliknięcie. Wykres znajdzie się w ramce edycyjnej, zmienione zostanie menu programu oraz pojawi się pasek narzędziowy tak jak na ilustracjach 1 i 2.

Zarządzanie wykresem odbywa się w dwóch warstwach. Warstwie merytorycznej, w której możemy decydować o danych, ich zakresie oraz interpretacji tych danych, oraz w warstwie ilustracyjnej, w którym zadecydujemy o wyglądzie wykresu. W większości stosowane są zabiegi pozwalające zmienić wykres w warstwie ilustracyjnej. Poświęcę temu zagadnieniu dalszą część opracowania, teraz jednak o warstwie merytorycznej. Poza samą zmianą wartości liczbowych, jeśli dane „wykresowe” dotyczą zagadnień naukowych, zdarzeń rejestrowanych w badaniach doświadczalnych, oprogramowanie wykresów pozwala na naniesienie dodatkowych informacji statystycznych. Należą do nich „krzywa regresji”, „średnia” i słupki błędów wartości „X” i „Y”. Statystyki te są powiązane ze zgromadzonymi danymi. Ich wykorzystanie, może poza średnią, wykracza poza zwyczajowe wykresy związane z ogólnie rozumianą sprawozdawczością, warto jednak wiedzieć, że są i jak ich użyć. O tych elementach wykresów napiszę dalej.

Poniżej ponownie przedstawię wykres w trybie zarządzania nim, a więc z widocznym dedykowanym paskiem narzędziowym. Pierwsze rozwijane pole w tym pasku pozwala wybrać, jaki element wykresu ma zostać uaktywniony. Na rozwijanej liście znajdą się tylko te elementy, jakie rzeczywiście występują na wykresie.

Wykres w trybie gotowym do edycji.
Rys. 11: Wykres w trybie gotowym do edycji.

Zaznaczenie, na rozwijanej liście, wybranego elementu, uaktywnia ten element na wykresie i umożliwia jego indywidualne formatowanie, łącznie z możliwością jego usunięcia. Istnieją jednak elementy, których usunąć nie można, należą do nich, co zrozumiałe, widoczne na rozwiniętej liście: „Obszar wykresu” oraz „Wykres”.
Poszczególne elementy można także uaktywniać wskazując je myszką bezpośrednio na wykresie. Kiedy myszka wskazuje jakiś element, pojawia się objaśniający go „dymek”. Kliknięcie aktywuje ten element. Nazwa klikniętego, a więc aktywnego od tego momentu elementu, pojawi się w polu paska narzędziowego. Element aktywny jest oznakowany zielonymi znacznikami.

"Dymek" wskazujący element "Wykres".
Rys. 12: Obszar wykresu z dymkiem objaśniającym wskazywany element.

Na rysunku powyżej widać, oznaczony zielonymi kwadracikami wykres co oznacza, że element ten został kliknięty albo wybrany z rozwijanej listy. Aby zaznaczyć serię danych, wystarczy kliknąć dowolny element wykresu należący do serii. Seria zaznaczana jest pojedynczym zielonym znacznikiem na każdym elemencie serii. Jeśli jednak chodzi o serie danych, istnieje także możliwość aktywowania tylko jednego, wybranego elementu z całej serii. Wymaga to kliknięcia wybranego elementu we wcześniej zaznaczonej serii.



Jeżeli element aktywny zostanie kliknięty prawym przyciskiem myszki to na ekranie zostanie otwarte menu kontekstowe, związane z „klikniętym” elementem. Pozwoli ono na wybranie dostępnych dla tego elementu działań.

Wybrany element wykresu można modyfikować zgodnie z potrzebami autora przy pomocy widocznego, także w pasku narzędziowym, przycisku „Formatuj wybór”. Przycisk ten otwiera okna dialogowe dedykowane konkretnemu elementowi, pozwalając na zarządzanie nim w zakresie przewidzianym dla tego elementu.

Zanim omówię te działania, chcę odnieść się do sześciu kolejnych ikonek występujących na prawo od przycisku „Formatuj wybór”.

Pierwsza z tych ikonek – „Typ wykresu” – otwiera okno znane już z pierwszego kroku kreatora wykresów i pozwala zmienić typ wykresu, jego wariant i sposób przedstawiania trójwymiarowości.

Druga ikonka – „Dane wykresu” – będzie aktywna tylko dla wykresów utworzonych na podstawie wewnętrznej tabeli z danymi. Użycie tej ikonki otworzy okno dialogowe „Tabela danych”, umożliwiając działania na tych danych. Dla wykresów bazujących na danych tabelarycznych znajdujących się bezpośrednio w dokumencie ikonka ta jest nieaktywna.

Ikonki: trzecia, czwarta i piąta, sygnalizują fakt ich wykorzystania poprzez wyróżnienie zmienionym tłem.

Trzecia ikonka – „Włącz/Wyłącz siatkę poziomą” – pozwala wyłączyć lub włączyć linie siatki poziomej pokazywanej na wykresie. Co ciekawe, wyłączane lub włączane są tylko linie siatki głównej. Jeśli na wykresie występuje siatka dodatkowa, to jej linie pozostają stale widoczne.

Czwarta ikonka – „Włącz/Wyłącz legendę” – pozwala ukryć lub pokazać legendę wykresu.

Piąta ikonka – „Skaluj tekst” – włącza lub wyłącza skalowanie tekstu. Ta opcja decyduje o tym czy podczas zmiany rozmiarów wykresu, umieszczone w nim teksty będą zmieniały odpowiednio wielkość czcionki.

Ostatnia, szósta ikonka – „Reorganizuj wykres” – pozwala przywrócić te ustawienia, które zostały na wykresie zmienione „ręcznie”. Np. gdy myszką przeciągnięto legendę w inne miejsce na wykresie.

Przygotowana prezentacja pokaże jak wstawić wykres oraz metody i sposoby zarządzani nim. Zanim to nastąpi muszę uprzedzić, że aby zmniejszyć wielkość pliku prezentacji, zredukowałem odwzorowanie kolorów, co spowodowało z kolei, iż niektóre tonalne zmiany barwy są niewłaściwie przedstawiane. Będzie to widoczne w oglądanym materiale.

Ilustracja poniżej pozwala zorientować się, o jakie efekty wizualne tu chodzi.

Ilustracja unaoczniająca różnice wtonalnej zmianie barw w prezentacji, względem tych zmian w oryginalnym dokumencie.
Rys. 13: Porównanie przedstawienia tonalnej zmiany barwy w rzeczywistym dokumencie i w prezentacji.

Po lewej stronie widoczny jest zrzut ekranu z wybranym gradientem. Ten sam gradient odwzorowany jest w prezentacji, po prawej stronie, ze znacznie gorszą jakością. Nie jest to jednak ze szkodą dla zrozumienia pokazu.



Teraz kiedy podstawowe funkcjonowanie parametrów zostało zademonstrowane mogę omówić niektóre z nich bardziej szczegółowo. Zacznę od paska poleceń. Omówię dwa polecenia: „Wstaw” i „Formatuj”.

Na rysunku 14. przedstawiam umieszczone obok siebie rozwinięte listy obu tych poleceń.

Rozwinięte kompletne listy poleceń: "Wstaw" i "Format".
Rys. 14: Rozwinięte listy poleceń „Wstaw” i „Formatuj”.

Obie listy przedstawiłem w postaci kompletnej, czyli takiej, w której wszystkie pozycje list są możliwe do wybrania, no może z wyjątkiem pozycji „Znak specjalny...”. W rzeczywistości listy te mają charakter dynamiczny. To jak się prezentują zależy od aktualnego stanu wykresu, zaznaczonego elementu oraz elementów znajdujących się na wykresie.

Polecenie „Wstaw” pozwala wstawić do wykresu lub zmodyfikować niektóre jego elementy. Zawsze dostępne jest polecenie „Tytuły…”. Powoduje ono otwarcie poniższego okna.

Okno dialogowe "Tytuły".
Rys. 15: Okno dialogowe „Tytuły”.

Okno to pozwala zdefiniować elementy opisowe wykresu. Jeśli zostały one już wcześniej określone, na etapie kreatora wykresów, można je tutaj zmienić. W prezentacji pokazałem wstawienie tytułu i podtytułu oraz rolę opisu osi „Y”. W ten sam sposób można opisać oś „X”, a jeśli wykres jest trójwymiarowy, także oś „Z”. W tym oknie można dodać opisy dodatkowych osi „X” i „Y”. Osie te znajdują się – odpowiednio – u góry wykresu i po prawej stronie wykresu. Opisy tych osi pojawią się niezależnie od tego czy osie te są widoczne.

Zawsze też dostępne jest polecenie „Legenda…”, wyświetla ono okienko dialogowe pokazane poniżej i pozwala wyłączyć lub włączyć legendę oraz wskazać jej położenie w obszarze wykresu. Przypomnę, że włączenie i wyłączenie legendy realizuje także ikonka na pasku narzędziowym wykresu.

Okno dialogowe ustawień legendy.
Rys. 16: Okno dialogowe „Legenda”.

Kolejna pozycja to „Osie…”. Pozycja ta jest niedostępna, jeśli typem wykresu jest wykres kołowy. Polecenie otwiera okno pozwalające wskazać, jakie osie wykresu mają zostać na nim umieszczone.

Okno dialogowe ustawień osi.
Rys. 17: Okno „Oś główna”.

Wbrew paskowi tytułowemu tego okna, można tu także zażądać pokazania osi dodatkowych, pomocniczych. Osie dodatkowe można umieścić tylko na wykresach płaskich. Osie takie mogą się przydać w celu lepszego objaśnienia wykresu. Gdy np. główna oś „Y” jest wyskalowana w jednostkach m/sek., to dodatkowa oś „Y” może zostać wyskalowana w km/godz., jednostce lepiej przemawiającej do zwykłych ludzi. Choćby taki przykład: wiatr o prędkości 11 m/sek. znaczy dla nas zazwyczaj co innego niż wiatr o prędkości 39,6 km/godz., choć są to wiatry wiejące z taką samą prędkością.

Oś „Z” można umieszczać tylko na wykresach trójwymiarowych.

Polecenie „Siatki…” otwiera okno dialogowe „Siatki” jak na ilustracji poniżej.

Okno dialogowe ustawień siatek.
Rys. 18: Okno dialogowe „Siatki”.

Okno to pozwala określić, jakie linie siatki będą widoczne na wykresie. Polecenie to jest niedostępne dla wykresów kołowych. Siatka to linie pozwalające oszacować wartości wynikające z przebiegu wykresu. Linie siatki głównej są wystawiane zgodnie z głównymi wartościami na osiach wykresu. Siatka pomocnicza to dodatkowe linie umieszczane między głównymi liniami siatki. Miejsce pojawiania się siatek głównych i pomocniczych regulowane jest parametrami opisującymi osie i będzie o tym mowa dalej. Oprogramowanie zazwyczaj samo ustala te parametry na podstawie najmniejszej i największej wartości występujących w prezentowanych danych.

„Etykiety danych…” to polecenie jest także zawsze dostępne i pozwala umieścić na wykresie etykiety danych. Etykietami danych są zazwyczaj ich własne wartości. Jeśli na wykresie zaznaczono jedną serię danych to polecenie to dodaje etykiety dla tej jednej serii. W przeciwnym razie doda etykiety do wszystkich serii danych. Pasek nagłówkowy poniżej przedstawionego okna dialogowego informuje o rodzaju wstawianych etykiet.

Okno dialogowe ustawień dla etykiet danych.
Rys. 19: Okno „Etykiety danych dla …”.

Okno pozwala wskazać co ma stanowić etykietę danych. Wartość liczbowa jest po prostu wartością danych, wartość procentowa jest wyliczonym procentowym udziałem tej wartości w węźle wykresu, w którym dana się znajduje. Pokaż kategorię oznacza umieszczenie nazwy węzła w etykiecie. Ostatnia opcja „Pokaż ikonę legendy z etykietą” umieszcza obok każdej etykiety ikonę wskazującą, jakiej serii ta etykieta dotyczy.

Jak widać, można zaznaczyć nawet wszystkie opcje. Jeśli wybierze się więcej niż jedną, można wskazać, jakim separatorem będą od siebie oddzielone kolejne informacje. Proponowana „Spacja” może być symbolem niewystarczającym. Do wyboru są jeszcze: „Przecinek”, „Średnik” i „Nowy wiersz”. Ten ostatni spowoduje, że kolejne elementy tworzące etykietę zostaną umieszczone jeden nad drugim, widać to było w prezentacji.

Rozwijane pole „Położenie” pozwoli wybrać położenie etykiety względem danej, którą ta etykieta reprezentuje. Tutaj eksperymenty pozostawiam czytelnikowi. Ta rozwijana lista także zależy od typu wykresu.

Część okna opisana jako „Obróć tekst” pozwala obrócić tekst etykiet o zadany kąt, podany w polu „stopnie” albo poprzez zaznaczenie punktu kątowego na okręgu.

Wartości liczbowe prezentowane w etykiecie, można indywidualnie sformatować wybierając przyciski „Format liczbowy…” i „Format procentowy…”. Każdy z tych przycisków otwiera nowe okno, w którym można zdefiniować sposób przedstawiania liczb.

Okno dialogowe formatowania liczb.
Rys. 20: Okno formatowania liczb.

Okno to otwiera się z ustawioną opcją „Format źródłowy” co uniemożliwia dokonanie jakichkolwiek zmian. Po wyłączeniu tej opcji można ustalić sposób wyświetlania liczb całkowicie według własnego zamysłu.

Cztery kolejne polecenia, od polecenia „Krzywe regresji…” do polecenia „Słupki błędów Y…”, są niedostępne dla wykresów kołowych, bąbelkowych (dymkowych), radarowych (siatkowych) i giełdowych. W pozostałych typach wykresów umieszczają własne interpretacje graficzne odpowiednich miar statystycznych. Są to polecenia wpływające na merytoryczną zawartość wykresów. Zazwyczaj, w najprostszych analizach, wykorzystywana jest średnia arytmetyczna i taką linię można umieścić dla zaznaczonej wcześniej serii danych lub dla wszystkich serii, gdy żadnej serii nie zaznaczono.

Krzywe regresji wyznaczane mogą być w różny sposób, dlatego pojawi się okienko wyboru dodatkowych parametrów, jak na rys. 21 pozwalające wskazać sugerowany typ tej krzywej.

Okno dialogowe ustawiń dla wykreślenia krzywych regresji.
Rys. 21: Okno ustawień dla krzywej regresji.

Ilustracja pokazuje sytuację, w której zostanie umieszczona krzywa regresji typu liniowego, dla jednej serii danych, „Pozycje naukowe”. Na wykresie umieszczone zostaną także: równanie opisujące krzywą oraz współczynnik determinacji R2. Druga zakładka tego okna, „Liniowy” pozwala określić typ, kolor, grubość i przeźroczystość linii wykreślającej zadaną krzywą. Efektem zastosowania tych ustawień do danych, które wykorzystałem w celach ilustracyjnych w tym opracowaniu, może być następujący wykres.

Krzywa regresji naniesiona na wykres.
Rys. 22: Krzywa regresji naniesiona na wykres punktowy.

Słupki błędów dla zmiennych „X” i „Y” to możliwość wskazania, w jakim zakresie szacowane są błędy pomiaru. Ustawienia dla tych elementów wykresu ustawiane są w oknie jak na rysunku poniżej.

Okno dialogowe słupków błędów.
Rys. 23: Ustawianie parametrów słupków błędów.

Sekcja „Kategoria błędu” pozwala wybrać rodzaj błędu. Opcja „Brak” oznacza rezygnację z prezentowania tego elementu na wykresie. „Wartość stała” oznacza, że zostanie ustalona wartość dodatnia, jak i ujemna słupka błędów. Wartości te wpisywane są w sekcji „Parametry” tego okna. Zaznaczenie opcji „Taka sama wartość dla obu” oznacza, że wartości słupków są symetryczne, więc wystarczy podać tylko wartość dodatnią.



„Procentowy” określa procentową wartość słupka błędów względem bieżącego pomiaru. Podobnie jak dla wartości stałej, konkretne wartości podawane są w sekcji „Parametry”. Kolejna opcja to rozwijane pole listy, na której znajdują się do wyboru wytypowane miary zmienności: błąd standardowy, odchylenie standardowe, wariancja i margines błędu. Ten ostatni nie należy do klasycznych miar zmienności. Margines błędu dla danych jednej serii wyświetla słupki błędu o stałej wysokości, odpowiadającej wartości największego procentowego marginesu błędu w tej serii. Podobnie do opcji „Procentowy”, dla tego wyboru należy podać wartość w sekcji „Parametry”.

W końcu ostatnia opcja – „Zakres komórek” – jest podobna do opcji „Wartość stała”, ale w przeciwieństwie do niej nie ustala stałej wartości, obowiązującej dla wszystkich punktów wykresu, lecz pozwala wskazać zakresy komórek, w których podane są te wartości indywidualnie dla każdego punktu. W sekcji „Parametry” zapis powinien zatem wówczas wyglądać np. tak „Tabela1.B2:B5”.

Pozostała jeszcze sekcja „Wskaźniki błędu” – pozwala ona na wybór jak mają wyglądać umieszczone na wykresie słupki, w szczególności można wybrać prezentację tylko wartości ujemnych albo tylko dodatnich. Parametry ustalane dla słupków błędów dotyczą zaznaczonej serii danych, a gdy nie zaznaczono żadnej serii – wszystkich serii. Analogiczne polecenie dotyczy słupków błędów zmiennej „X”.

Ostatnim poleceniem pokazanego na rys. 14. rozwiniętego polecenia „Wstaw” jest, nieaktywne na ilustracji, „Znak specjalny…”. Polecenie to pozwala dodać do tekstów nanoszonych na wykres, a więc tytułu, podtytułu, opisów osi – znaków specjalnych. Aby móc to zrobić należy zaznaczyć potrzebny element na wykresie lub po prostu kliknąć go dwa razy. Polecenie „Znak specjalny…” stanie się dostępne.

Duże znaczenie dla ostatecznego wyglądu wykresu mogą też mieć polecenia znajdujące się na liście polecenia „Format”, tę rozwiniętą listę widać na rys. 14. Polecenie to, zgodnie ze swą nazwą, pozwala formatować w szerokim zakresie elementy wykresu. Sposób formatowania wielu elementów jest taki sam więc i okna dialogowe są do siebie podobne. Omówię zatem je tylko raz, przy pierwszym wystąpieniu.

Pierwsza na liście poleceń jest pozycja „Formatuj wybór…”. Jest ona tożsama z omówionym już wcześniej przyciskiem „Formatuj wybór”, znajdującym się na pasku narzędziowym. Oznacza przejście do formatowania tego elementu wykresu, który jest na nim zaznaczony. A więc np. konkretnej serii danych, jeśli akurat seria jest zaznaczona, tytułu – jeśli zaznaczony jest tytuł albo głównej siatki „Y” – jeśli zaznaczona jest ta siatka. Otwierane okna zależą oczywiście od zaznaczonego elementu.

Kolejną pozycją jest „Pozycja i rozmiar…”, które to polecenie można wywołać także klawiszem funkcyjnym F4. Pozycja ta jest aktywna tylko wtedy gdy zaznaczony element może podlegać zmianom położenia albo rozmiaru. W rzeczywistości zmianom rozmiaru może podlegać tylko wykres i legenda, pozostałe, dla których uaktywnia się ta opcja, pozwalają tylko na zmianę położenia.

Okno tej opcji ma następujący wygląd:

Okno dialogowe ustalania pozycji i rozmiaru.
Rys. 24: Okno zmiany pozycji i rozmiaru.

W zależności od elementu, którego dotyczy to działanie, dostępne w tym oknie są jedynie sekcje „Pozycja” i „Rozmiar”. Każda z tych sekcji ma dodatkowy schemat obiektu, opisany jako „Punkt podstawowy”. Ilustracja prezentuje sytuację, kiedy obie te sekcje są dostępne.

Sekcja „Pozycja” pozwala określić, w jakiej odległości xy ma się znajdować, wybrany na schemacie obok, punkt podstawowy zaznaczonego obiektu, względem lewego górnego rogu obszaru wykresu.

Sekcja „Rozmiar” pozwala określić nowe wymiary obiektu. Zaznaczenie opcji „Zachowaj proporcje” spowoduje, że wystarczy podać tylko jeden wymiar, drugi przyjmie od razu odpowiednią wartość. Schemat obok tych parametrów pozwala wskazać ten punkt obiektu, który po zmianie rozmiarów ma pozostać na swoim miejscu.

Polecenie „Rozmieszczenie” rozwija kaskadowe menu z dwoma pozycjami, „Przesuń do przodu” i „Przesuń do tyłu”. Dotyczy tylko serii danych, a dokładnie tylko sytuacji, gdy zaznaczona jest seria danych. Polecenia te pozwalają przesunąć serię danych na wykresie. Dla wykresu słupkowego do „do przodu” oznacza w lewo a „do tyłu” w prawo.

Polecenie „Tytuł” zawiera dalej rozwijane menu kaskadowe, pozwalające wybrać jeden z siedmiu elementów do formatowania. Ósma pozycja przeznaczona jest na formatowanie wszystkich elementów od razu. Okno dialogowe jest zawsze takie samo:

Okno ialogowe formatowania tytułów.
Rys. 25: Okno formatowania tytułów.

Sześć zakładek tego okna pozwala zdefiniować wygląd elementu. Opcje poszczególnych zakładek nie wymagają specjalnego objaśniania. Tutaj dodam tylko, że pierwsza zakładka „Krawędzie” decyduje o tym czy obiekt będzie miał obramowanie, jak grube i jakiego koloru. Druga zakładka „Warstwowy” decyduje jak będzie wyglądało tło obiektu. Pozostałe nazwy zakładek same za siebie mówią czego dotyczą.

Polecenie „Legenda…” otwiera okno pozwalające zarządzać wyglądem legendy.

Okno dialogowe formatowania legendy.
Rys. 26: Okno formatowania legendy.

Jak widać pierwsze pięć zakładek jest takich samych jak już te omówione wcześniej. Ostatnia zakładka, pokazana na ilustracji, wskazuje gdzie na wykresie ma zostać umieszczona legenda.

Pozycja „Oś” pozwala sformatować wszystkie osie albo tylko oś wybraną. Okna dialogowe formatowania osi „X” i „Y” mogą się różnić, gdyż niektóre parametry zależą od typu wykresu i rodzaju wartości odnotowywanych na osiach. Poniżej ilustracja pokazuje okno dla osi „Y”, gdy typem wykresu był wykres kolumnowy.

Okno dialogowe formatowania osi.
Rys. 27: Formatowanie osi „Y”.

Pierwsza zakładka tej osi pozwala wybrać sposób wyznaczenia zakresu wartości prezentowanych na osi. Pozostawienie zaznaczonych opcji „Automatyczny” oznacza, że ten parametr zostanie wyznaczony na podstawie zarejestrowanych danych. Wyłączając te opcje, można samodzielnie wskazać wszystkie wartości.

Wybierając własną wartość minimalną można wskazać, od jakiej wartości wykres będzie się zaczynał a wskazując maksymalną, na jakiej się skończy. Parametr „Przedział gł.” określa przyrost wartości, co jaką na osi pojawi się znacznik główny i przypisana mu wartość. „Licznik odstępu pobocznego” to liczba podająca krotność podziału przedziału głównego. System podzieli każdy przedział na tyle odcinków, jaką krotność ustalono w tym polu. Miejsca podziału oznaczone są znacznikami pomocniczymi. O położeniu tych znaczników decydują parametry na drugiej zakładce tego okna – „Pozycjonowanie”.

Opis zakładki "Pozycjonowanie" formatowanej osi.
Rys. 28: Zakładka „Pozycjonowanie” osi.

Sekcja „Linia osi” wskazuje gdzie ma się znajdować oś. Na rozwijanej liście pola w sekcji „Linia osi” można wybrać pozycję „Początek” (widoczna na ilustracji) oznaczającą, że oś będzie umieszczona na początku wykresu, „Koniec” – oznaczającą, że oś będzie na końcu wykresu (po jego prawej stronie), lub wskazać, przy jakiej kategorii (węźle) ma być umieszczona. Dzięki temu można oś umieścić także w środku wykresu, między lewą a prawą krawędzią wykresu. Parametry podane w tej zakładce zależą od typu wykresu i np. dla wykresu radarowego (siatkowego) ta sekcja parametrów w ogóle nie występuje.

Sekcja „Etykiety” pozwala ustalić, w jaki sposób zostaną umieszczone wartości umieszczane przy osi. Sekcja „Znaczniki podziałki” określa, jakie znaczniki podziałki mają znaleźć się na osi i gdzie umieszczone. Zwróćmy uwagę na to, że parametry te pozwalają także całkowicie zrezygnować ze znaczników.

Pozostałe zakładki to „Liniowy”, która pozwala ustalić kolor, rodzaj, grubość i przeźroczystość osi. Zakładka ustalająca wygląd, ogólnie mówiąc linii, we wszystkich oknach programu LibreOffice nosi właśnie nazwę „Liniowy”, w Apache OpenOffice nazwa ta to „Linia” co wydaje się bardziej sensowne. Pozostałe nazwy zakładek okien dialogowych są już zgodne. „Etykieta” ustalająca sposób wyświetlania wartości osi. „Liczby”, dzięki której można ustalić sposób wyświetlania liczb. „Czcionka” i „Efekty czcionki”. Parametrów znajdujących się w tych zakładkach nie będę opisywał, gdyż ich stosowanie jest rzeczywiście intuicyjne.

Kolejna pozycja w wykazie poleceń „Format” to polecenie „Siatka”. Pozwala ono zdefiniować wygląd siatki wykresu i udostępnia tylko jedną zakładkę – „Liniowy” – służącą do ustalenia wyglądu linii siatki. Można określić wszystkie linie siatki lub tylko wybrane. Siatki pomocnicze wykreślane są z punktów znaczników pomocniczych, więc gęstość tej siatki zależy od ustalonego wcześniej licznika odstępu pobocznego (Rys. 27).

„Ściana wykresu…” to polecenie pozwalające ustalić wygląd tła samego wykresu. Okno dialogowe tego polecenia przedstawia rys. 29.

Okno dialogowe formatowania ściany wykresu.
Rys. 29: Okno dialogowe ściany wykresu.

Okno ma trzy zakładki, z których pierwsza definiuje krawędzie obramowania wykresu. Druga pokazana na ilustracji pozwala ustalić, jakie tło ma zostać zastosowane do wykresu. Można wybrać jednolity kolor, gradient, czyli tło złożone z dwóch kolorów z zachodzącymi między nimi zmianami tonalnymi, kreskowanie lub mapę bitową. Niezależnie od wybranego typu, na trzeciej zakładce można włączyć opcję gradient i manipulując podległym tej opcji ustawieniami dokonać dalszych zmian tego tła. „Ściana wykresu” jest niedostępna dla wykresu kołowego. Dopóki wykres nie ma żadnego tła, wskazanie go myszką wyświetla „dymek” z napisem „Wykres”. Widać to na rys. 12. Jeśli jednak jakieś tło zostało wybrane, w „dymku” pojawia się napis „Ściana wykresu”.



Dwa kolejne polecenia to „Podstawa wykresu” i „Obszar wykresu”. Polecenie „Podstawa wykresu” jest dostępne wyłącznie dla wykresów trójwymiarowych z wyłączeniem wykresu kołowego. Oba te polecenia definiują ustawienia analogiczne do omówionej wyżej ściany wykresu. Polecenia te otwierają okna całkowicie zgodne z tym pokazanym na rys. 29. Jedynie tytuł na pasku okna informuje, jaki obszar jest formatowany.

Kolejne polecenie – „Typ wykresu…” – pozwala zmienić typ wykresu, okno podobne jest do pierwszego okna w kreatorze wykresów. Podobnie jest z poleceniem „Zakresy danych…” łączy ono w sobie możliwość zmian w obszarze danych (drugi krok kreatora wykresów) i seriach danych (trzeci krok tego kreatora).

Ostatnie polecenie tego menu jest dostępne tylko dla wyobrażeń trójwymiarowych i pozwala manipulować tą trójwymiarowością. Okno otwierane tym poleceniem pokazuję na rys. 30.

Okno dialogowe formatowania 3D.
Rys. 30: Okno dialogowe „Widok 3D…”.

Zakładka „Perspektywa” pozwala obracać i nachylać wykres. Zakładka „Wygląd” umożliwia wybór sposobu prezentowania brył i ich krawędzi. Zaprezentowana na ilustracji zakładka „Oświetlenie” pozwala ustalić kolor światła otaczającego obiekty trójwymiarowe oraz kolory – nawet ośmiu – źródeł światła. Każde z tych źródeł światła można niezależnie ustawić w stosunku do obiektu. Służy temu, widoczny po prawej stronie, manipulator z umieszczonym na nim źródłem światła. Punkt znajdujący się na wysięgniku symbolizuje to źródło światła i jego kolor, które zostało zaznaczone w sekcji „Źródło światła”. Myszką lub suwakami można przesuwać położenie punktu na ramieniu i samego ramienia wokół obiektu.

Dostęp do poleceń formatujących i zarządzających wykresem lub jego elementami możliwy jest także poprzez menu kontekstowe, wyświetlane po kliknięciu prawym przyciskiem myszy na wybranym elemencie. Na rysunku poniżej pokazuję takie rozwinięte menu po kliknięciu w zaznaczony pojedynczy, zawierający etykietę, element serii danych. Taka rozwijana lista poleceń jest także dynamicznie dopasowywana do zastanej sytuacji i okoliczności jej wywołania.

Menu kontekstowe przypisane do zaznaczonego obiektu.
Rys. 31: Możliwości dostępne w menu kontekstowym.

Na ilustracji widać np. dostępne polecenia dotyczące indywidualnego punktu danych, co wynika z tego, że akurat taki pojedynczy element jest zaznaczony. Okna otwierane w wyniku wyboru jednego z poleceń z tego typu list, są analogiczne do już omówionych.

Na zakończenie tego opracowania muszę powiedzieć o pewnej różnicy w działaniu oprogramowania LibreOffice i Apache OpenOffice. Kiedy edytujemy wykres. dostępny jest zmodyfikowany pasek menu, widać to na ilustracjach 1. i 2. Chodzi o – nieomawiane przeze mnie – polecenie „Plik”. Zazwyczaj użytkownik skorzysta z tego polecenia dopiero po „wyjściu” z edycji wykresu, wtedy gdy wybiera je już z podstawowej postaci menu. Jeśli jednak zechce z niego skorzystać w tym zmienionym menu, to proszę zwrócić uwagę na to, że wiele pozycji z listy tego menu jest niedostępnych, a z możliwości zapisywania wywołać można jedynie „Zapisz jako…”. Właśnie w działaniu tego polecenia pojawia się różnica. W programie Writer Apache OpenOffice otwarte zostanie okno zapisywania dokumentu ODT, czyli dokumentu tekstowego (Open Document Text). W LibreOffice to samo okno dotyczy dokumentu ODC, czyli samego wykresu (Open Document Chart). U mnie jednak próba zapisu wykresu kończy się oknem komunikatu o błędzie jak na ilustracji poniżej.

Okno komunikatu błędu.
Rys. 31: Komunikat o błędzie przy zapisywaniu dokumentu ODC.

Nie udało mi się wyjaśnić przyczyny tego komunikatu. Być może jest to związane błędem w tej wersji programu.

Użytkownicy znający dobrze arkusz kalkulacyjny Calc mogą wszystkie potrzebne zestawienia przygotować w tym arkuszu oraz, także w nim, przygotować niezbędne wykresy zgodnie z pierwszym opisanym sposobem. Menu zarządzania wykresem jest takie samo w programie Calc. Wykres utworzony w arkuszu należy skopiować jako obiekt graficzny, taki jak pokazałem na rys. 10. a następnie wkleić do dokumentu tekstowego. Skopiowane wykresy wkleić można dwoma sposobami. Pierwszy i jednocześnie domyślny, a więc realizowany zwykłym poleceniem „Wklej” (CTRL+V), określany jest jako „Star Object Descriptor (XML)” i wstawia do dokumentu wykres ze wszystkimi atrybutami, tak jakby został utworzony metodą opisaną jako drugi sposób wstawiania wykresów. Z wykresem automatycznie utworzona zostanie wewnętrzna tabela danych, więc kolejne zmiany wykresu mogą być dokonywane także wewnątrz dokumentu tekstowego. Drugi sposób, określany jako „Metaplik GDI”, dostępny jest po wywołaniu w menu „Edycja” polecenia „Wklej specjalnie...” (CTRL+SHIFT+V). Zostanie otwarte okno dialogowe jak na rys. 32.

Okno wyboru polecenia Wklej specjalnie.
Rys. 32: Okno dialogowe „Wklej specjalnie”.

Wybór opcji „Metaplik GDI” spowoduje wstawienie do dokumentu wykresu, jako finalnego obiektu graficznego. W takim obiekcie nie można już dokonać żadnych zmian dotyczących wykresu, można natomiast zarządzać nim tak jak standardowym obiektem graficznym we Writerze, czyli ustalać wymiar, położenie, opływanie tekstu, grubość ramki, cień itp.



Kiedy wykres jest edytowany – widoczne jest wówczas omawiane już menu wykresów – skopiować można tylko te elementy, które są aktualnie zaznaczone na wykresie. Skopiowanie całego wykresu możliwe jest więc tylko wówczas, gdy zaznaczony jest „Obszar wykresu”. Ale wklejenie tak skopiowanego obszaru wykresu zawsze wstawi do dokumentu plik w postaci metapliku GDI albo mapy bitowej (zależnie od wybranej opcji wklejania).



Informacje pomocnicze dla użytkowników Apache OpenOffice i LibreOffice w systemie MacOs

System operacyjny Windows/Linux System operacyjny MacOs
Kliknięcie prawym przyciskiem myszki Control + kliknięcie
Klawisz CTRL (w skrótach klawiaturowych) Klawisz ⌘
F5 Nawigator Shift + ⌘ + F5
F11 Style i formatowanie ⌘ + T